ਬਰਜਿੰਦਰ ਚੌਹਾਨ-ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ

ਬਰਜਿੰਦਰ ਚੌਹਾਨ

ਮੋਬਾਈਲ: 098189-69601

ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਰ ਬਰਜਿੰਦਰ ਚੌਹਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚਲੀ ਤਰਲਤਾ, ਭਾਵ ਦੀ ਬੁਲੰਦੀ, ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਅਤੇ ਬਹਿਰ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਰਲ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਤਰੰਗਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਵਕ ਮੌਲਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸਨਸਨੀ ਨਹੀਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਸਗੋਂ ਮਾਨਵੀ ਹਾਵਾਂ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਕੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਰੇਦਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਪੌਣਾਂ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ’ ਉਸਦੀ ਬੁਲੰਦ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ ਜਨੂੰਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤਕ ਲਗਾਅ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਰਜਿੰਦਰ ਚੌਹਾਨ ਨੇ  ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਉੱਤੇ ਪੀ ਐੱਚ.ਡੀ.ਕੀਤੀ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਾਅਧਿਆਪਕ ਹੈ।

Read More

“ ਫਿਕਰ “(ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ) Lal Singh Dasuha

“ ਫਿਕਰ “(ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ)

ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਸੂਹਾ

ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮੀਂਹ ਵਰਦਾ ਰਿਹਾ । ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਵੀ । ਜਰਨੈਲੀ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਬਜਰੀ ਦੀ ਮੋਟੀ ਤਹਿ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਲੇਬਰ ਦੇ ਤੰਬੂ , ਖੇਤਾਂ-ਖਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰੇ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਡੁਬਣੋ ਡਰਦੇ , ਬਣਦੀ ਪੱਕੀ ਵਲ ਨੂੰ ਸਰਕ ਆਏ – ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਾਰ ਹੀ ਠੇਕੇਦਾਰ ਦੀਆਂ ਗੰਦੀਆਂ ਜਾਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਿਬੜੇ ਤੰਬੂ ਤਾਂ ਖਤਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਵਲ ਤਿਲਕ ਗਏ ,ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਠੁਰ ਠੁਰ ਕਰਦੇ ਭਿੱਜੇ ਚੁਲ੍ਹੇ ‘ਦਿਹਾੜੀਦਾਰਾਂ ’ ਲਈ ਬੁਰਕੀ ਰੋਟੀ ਵੀ ਨਾ ਪਕਾ ਸਕੇ ।

Read More

Ghazal - Ahmed Faraz

Lyrics: Ahmed Faraz
Singer: Ghulam Ali

ऐसे चुप है कि ये मंज़िल भी कड़ी हो जैसे,
तेरा मिलना भी जुदाई की घड़ी हो जैसे।

अपने ही साये से हर गाम लरज़ जाता हूँ,
रास्ते में कोई दीवार खड़ी हो जैसे।

कितने नादाँ हैं तेरे भूलने वाले कि तुझे
याद करने के लिए उम्र पड़ी हो जैसे।

मंज़िलें दूर भी हैं, मंज़िलें नज़दीक भी हैं,
अपने ही पाँवों में ज़ंजीर पड़ी हो जैसे।

आज दिल खोल के रोए हैं तो यों खुश हैं ‘फ़राज़’
चंद लमहों की ये राहत भी बड़ी हो जैसे।

–

गाम = Step
लरज़ = Shake

Thanks for Reading this. Like us on Facebook https://www.facebook.com/shivbatalvi and Subscribe to stay in touch.

Read More

अपने हाथों की लकीरों में बसा ले मुझको

Lyricist: Qateel Shifai

Singer: Jagjeet Singh
अपने हाथों की लकीरों में बसा ले मुझको
मैं हूँ तेरा तो नसीब अपना बना ले मुझको।
मुझसे तू पूछने आया है वफ़ा के माने
ये तेरी सादा-दिली मार ना डाले मुझको।
ख़ुद को मैं बाँट ना डालूँ कहीं दामन-दामन
कर दिया तूने अगर मेरे हवाले मुझको।
बादाह फिर बादाह है मैं ज़हर भी पी जाऊँ ‘क़तील’
शर्त ये है कोई बाहों में सम्भाले मुझको।
–
बादाह  = Wine, Spirits

Thanks for Reading this. Like us on Facebook https://www.facebook.com/shivbatalvi and Subscribe to stay in touch.

Read More

Rahat Indori -Urdu Ghazal

Ghazal -Rahat Indori ji 

Main jab chaloon to ye daulat bhi saath rakh dena,
Mere buzurg mere sar pe haath rakh dena.....

Dhalega din to sulagne lagega dil mera,
Mujhe bhi ghar ke chiragon ke saath rakh dena.....

Ye aane wale zamano ke kaam aayenge,
Kahin chhupa ke mere tajurbat rakh dena.....

Kisi bahane khuda yaad aaye logon ko,
Gali ke mod pe kuchh wardaat rakh dena....

Khilegi dhoop to jugnu bhi muskurayenge,
Kisi bhi dhoop ki tehni pe raat rakh dena.......

Thanks for Reading this. Like us on Facebook https://www.facebook.com/shivbatalvi and Subscribe to stay in touch.

Read More

Shiv Kumar : Birha da Sultan -Mohan Bhandari

 ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨਿੱਝਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ' ਯਾਦਾਂ ਜੁ ਆਈਆਂ ਤੇਰੀਆਂ 

" ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਅੱਜ ਯਾਦ ਹੈ ਆਈ,
ਚੰਨ ਦਾ ਲੌਂਗ ਬੁਰਜੀਆਂ ਵਾਲਾ,
ਪਾ ਕੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਰਾਤ ਹੈ ਆਈ,
ਇਹ ਕਿਸ ਦੀ ਅੱਜ ਯਾਦ ਹੈ ਆਈ |"

ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੀਤ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਮੇਰੀ ਅੰਮੜੀ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਸੀਨੇ ਤੇ ਸੀ ਤੇ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਮੱਥੇ ਤੇ ਸੀ | ਇਕ ਬਰੀਕ ਜਿਹੀ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਲੀਕ ਉਹਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹਦੀ ਨੱਕ ਦੀ ਕੂਮਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਲੀ ਕਰਦੀ ਉਹਦੇ ਹੋਠਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਈ | ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਲ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਪਸੀਜਿਆ ਜੋ ਉਸਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਬੈਠ ਨਾ ਸਕੀ | ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਾ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੰਝੂਆਂ ਭਿੱਜੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਸਤ-ਮਲੰਗ , ਅਲਬੇਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕੀ | 

ਜੀ ਹਾਂ ! ਮੈਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦੀ , ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੀ ਤਿੱਖੜ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਜੂਨ 1959 ਦੀ ਤਪਦੀ ਰੁੱਤੇ ' ਮੋਗੇ ' ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਾਇਆ | ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਸੁਰਮਈ ਸ਼ਾਮ ਡੀ.ਐਮ. ਕਾਲਜ ਮੋਗੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਮ ਸੀ , ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇਕ ਭਰਵੇਂ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ' ਮਿਰਚਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰ ' ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ | ਉਸਦੇ ਤਰੰਨਮ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਸੋਜ਼ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿਤੀ | ਅੱਲੜ ਕੰਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸੀਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਉਕੇ ਉੱਠਣ ਲੱਗੇ | ਬਿਰਹੁੰ ਕੁੱਠੇ ਨੈਣਾਂ ਦੇ ਕੋਏ ਸਿੱਲੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ |ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਿਰਮੌਰ ਕਵੀ ਵਿਧਾਤਾ ਸਿੰਘ ਤੀਰ , ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬਲੱਗਣ , ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੂਰਪੁਰੀ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿ ਗਏ | ਉਸ ਦਿਨ ਸਟੇਜ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਸਰੋਤੇ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ | ਵਾਰ ਵਾਰ ' ਸ਼ਿਵ ' ਦੀ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ | ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ ਬਰਕਤ ਰਾਮ ' ਯੁਮਨ ' ਸੀ ਜੋ ਉਸਦਾ ਉਸਤਾਦ ਸੀ | ਉਹ ਸ਼ਾਮ ' ਸ਼ਿਵ ' ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ |

ਤੇ ਫੇਰ ' ਮੋਗਾ ' ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਝੱਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੋਹ ਤੇ ਅਪਣੱਤ ਭਰੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ:
" ਵੀਰੇ ,
ਤੇਰੀਆਂ ਝੱਲੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਲਈ ਤਰਸਦੀਆਂ ਨੇ |

ਉਡੀਕਵਾਨ,
ਸਤਿੰਦਰ ਤੇ ਹਰਜੀਤ | "

ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਝੱਲੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਓਦੂੰ ਵੀ ਵੱਧ ਝੱਲਾ ਵੀਰਾ , ਮੁੜਦੀ ਡਾਕੇ ਆਪ ਹੀ ਆ ਗਿਆ | ਮੈਂ ਮੋਗੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਸਰਵਿਸ ਕਰਦੀ ਸੀ | ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ | ਉਹ ਵੀ ਜੂਨ 1959 ਦੀ ਇਕ ਭਖਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਸੀ | ਸਤਿੰਦਰ ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਤੇ ਹਰਜੀਤ ਉਸਦੀ ਸਹੇਲੀ | ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਬਸ ਸਟੈਂਡ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਘਰ ਲੈ ਆਈਆਂ | ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ | ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਲੰਮ-ਸਲੰਮੇ | ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਹੀ ਚਿੱਟੇ ਲੰਬੇ ਬੰਗਾਲੀ ਕੁੜਤੇ ਤੇ ਖੁੱਲੇ ਜਿਹੇ ਚਿੱਟੇ ਪਜਾਮੇ | ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬੜੇ ਹੀ ਨਿੱਘ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ | ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੇਖਦਿਆਂ ਸਾਡਾ ਘਰ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਟਹਿਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ | ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਵਿਛੀ ਤਰਪਾਲ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ | ਵੀਰੇ ਵੀਰੇ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਮਰਾ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ | ਵੱਖੋ-ਵਖਰੀਆਂ ਫਰਮਾਇਸ਼ਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ | ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਘੁਰਕੀ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, " ਮਰ ਜਾਣੀਓਂ , ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਪੀ ਲੈਣ ਦਿਓ " | ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਰਸੋਈ ਵਲ ਨੂੰ ਭੱਜ ਤੁਰੀਆਂ | ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਗਿਲਾਸ , ਕਿਸੇ ਹੱਥ ਚਾਹ ਦੀ ਕੇਤਲੀ ,ਕਿਸੇ ਹੱਥ ਬਿਸਕੁਟਾਂ ਵਾਲੀ ਪਲੇਟ | ਫੇਰ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ , " ਵੀਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ , ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ " | ਉਹ ਇਸ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲਿਆ ਬੈਠਾ ਸੀ | ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ | ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਖੁਸ਼ | ਤੇ ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸਾਂ ਕਿ ਕੁੜੀਆਂ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਗ਼ਮ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ | ਆਪ ਵੀ ਰੋਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ | ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗ਼ਮ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ | ਉਹ ਇਕ ਨਖਰੇਲੋ ਨਾਰ ਵਾਂਗ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਲੁਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ | ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ? ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ | ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਿਫ਼ਲ ਚੋਂ ਪਰੇ ਹੀ ਰਹੀ | ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ | ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਆਟੋਗਰਾਫ਼ ਲੈਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ | ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਖੜ ਗਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ , " ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਆਟੋਗਰਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੇ ? " ਮੈਂ ਮੁਸਕੁਰਾ ਪਈ ਤੇ ਅਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦੀ ਆਟੋਗਰਾਫ਼ ਬੁੱਕ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿਤੀ | ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ , " ਤੂੰ ਚੁੱਪ ਦਾ ਸਾਗਰ ਏਂ | ਪਰ ਡਾਹਢਾ ਸੁਆਦ ਏ ਤੇਰੀ ਚੁੱਪ ਵਿਚ | ਸ਼ਿਵ | " ਆਟੋ ਬੁੱਕ ਮੈਨੂੰ ਮੋੜਦਾ ਕਾਤਲਾਨਾ ਅਦਾ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਪਿਆ |

ਉਹ ਦਿਨ ਮੋਗੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਮੋਹ ਤੇ ਅਪਣੱਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ , ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲੇ ਪਿਆਰ , ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਅਪਣੱਤ ਦਾ ਪਰਤੀਕ ਸੀ | ਮੋਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਬਾਝੋਂ ਜਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ | ਹਰ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਜਰੂਰ ਹੁੰਦੀ | ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕਠ ਉਹਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ | ਹਰ ਵਾਰ ਉਹ ਸਾਡੇ ਘਰ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੰਦ ਬੁਰਕੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਪਵਾ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਰੱਜਵਾਂ ਪਿਆਰ ਲੈਂਦਾ | ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸੂਹ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਉਹ ਮਿੰਟਾਂ-ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ " ਚੀਂ....ਚੀਂ... ਕਰਦੀਆਂ | " ਇਕ ਵਾਰ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ , " ਪਰਮ , ਇਹ ਮੇਰੇ ਦੁਆਲਿਓਂ ਕਦੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣਗੀਆਂ | ਚੀਂ ਚੀਂ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ | " ਮੈਂ ਬੋਲੀ , " ਇਹ ਕੁੜੀਆਂ ਤਾਂ ਚਿੜੀਆਂ ਨੇ | ਤੇਰੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਚੋਗਾ ਚੁਗਣ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੇ , ਚੋਗਾ ਖਾ ਕੇ ਉੱਡ ਜਾਣਗੀਆਂ | " ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ , " ਇਹ ਕੁੜੀਆਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਨੇ , ਨਿਰੀਆਂ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ | ਮੈਂ ਇਹ ਨਜ਼ਮ ਮੋਗੇ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਲਿਖਾਂਗਾ | " ਸੋ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਹੀ ' ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ' ਲਿਖ ਦਿਤੀ | 

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ' ਪੀੜਾਂ ਦਾ ਪਰਾਗਾ ' ਛਪ ਚੁੱਕੀ ਸੀ | ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ | ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਪਟਵਾਰੀ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ | ਫੇਰ ਉਸਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿਤੀ | ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰੇਮਿਕਾ ' ਮੀਨਾ ' ਨਾਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦੂਰ , ਰੱਬ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ | ਦੂਜੀ ਵੇਰ ਫੇਰ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਸਾਏ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ | ਤੇ ਉਹ ਅਮੀਰ ਕੁੜੀ ' ਰਸ਼ੀਆ ' ਚਲੀ ਗਈ | ਉਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸ਼ਿਵ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੁੜੀ ਉਸਨੂੰ ਊਥੇ ਜਾ ਕੇ ਬੁਲਾ ਲਵੇਗੀ ਤੇ ਉਹ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲੈਣਗੇ | ਤੇ ਫੇਰ ਸ਼ਿਵ ਉਡੀਕਦਾ ਉਡੀਕਦਾ ਥੱਕ ਗਿਆ | ਇਕ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਟਾਈਟਲ ਪੇਜ਼ ਤੇ ਫ਼ੋਟੇ ਛਪੀ ਹੋਈ ਵੇਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਕਿਸੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ | ਸ਼ਿਵ ਤੜਫਿਆ , ਲੁੱਛਿਆ ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗਿਆ :

ਮਾਏਂ ਨੀ ਮਾਏਂ , ਮੇਰੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨੈਣਾਂ ਵਿਚ 
ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਰੜਕ ਪਵੇ |

ਤੇ ਫੇਰ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ | ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਾਇਆ | ਮੈਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ | ਉਸ ਕੁਝ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਆਇਆ ਤੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਰੋ ਪਿਆ | ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿਤਾ | ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ , " ਤੇਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਇਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ | ਜੋ ਤੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ , ਤੂੰ ਉਸ ਲਈ ਹੀਰਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮੋਤੀ ਕਿਉਂ ਲੁਟਾਵੇਂ ? ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ | ਕੀ ਪਤੈ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਰਨ ਤੇਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ | " ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ , " ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ | ਏਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਵੀਰੇ ਵੀਰੇ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ | ਏਸ ਸ਼ਹਿਰ ਚੋਂ ਤੈਨੂੰ ਏਨੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ , ਤੈਥੋਂ ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀਆਂ | " ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀ ਇਹ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸੱਚੀ ਹੋਈ | ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਚੋਂ ਉਸਨੂੰ ਏਨੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਦਾ ਗ਼ਮ ਉੱਧਲ ਗਿਆ ਸੀ |

ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਹਾਨਣ ਸਾਂ | ਮੇਰੀ ਉਹਦੀ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸੀ | ਇਕ ਭਾਵੁਕ ਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ | ਕਦੇ ਕਦੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ਤੇ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ | ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਉਹਦੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ | ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਉਣਾ ਗਵਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ | ਇਕ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਸਿਰਫਿਰੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾ ਆਵੇ | ਪਰ ਉਹ ਕਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੌਂਸ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ | ਉਸ ਕਿਹਾ , " ਕੋਈ ਮਾਈ ਦਾ ਲਾਲ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ | ਉਹ ਆਵੇਗਾ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗਾ | " ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਇਕ ਸਮਾਗਮ ਤੇ ਬੁਲਾਇਆ | ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਨਿੱਘੀ ਬੁੱਕਲ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ | ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਚੇਤੇ ਵਿਚ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇਕ ਗੀਤ " ਤੂੰ ਆਈ ਮੇਰੇ ਗਰਾਂ " ਵਿਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਾਇਆ ਹੈ | 

ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ | 1960-61-62 ਦੀ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਗਵਾਹ ਹੈ | ਸ਼ਿਵ ਜ਼ਿੱਦੀ ਸੀ , ਹਠ ਪਿੱਟਦਾ ਸੀ | ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ | ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਸਿਗਰਟਾਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ | ਪਰ ਉਹ ਵਾਅਦਾ ਨਾ ਨਿਭਾ ਸਕਿਆ | ਯਾਰਾਂ-ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿਆ ਪਿਆ ਕੇ ਉਸਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਤੇ ਉਹੀ ਸ਼ਰਾਬ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਡੁੱਬੀ | ਅੰਤਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਥੇ ਮਣਾਂ ਮੂੰਹੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪਿਆਈ ਗਈ | ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਉਹੀ ਸ਼ਰਾਬ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣਕੇ ਉਸ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿਚ ਰਚ ਗਈ ਤੇ ਜਾਨ ਲੇਵਾ ਬਣੀਂ | 

ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੜੀ ਤਲਖ਼ ਸੀ , ਤੱਤੀ ਸੀ | ਜਿਸਨੇ ਵੀ ਫੂਕਾਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ ਸੜ ਗਏ | ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ , ਉਹ ਉਸਦੇ ਸਿਗਰਟ ਦੇ ਧੂੰਏ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ | ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਤੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ | ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਉਸਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ | ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪੈਸੇ ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ , ਉੜਾ ਦਿੰਦਾ | ਉਸਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਹੁੰਦੀ | ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਛੇਤੀ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਹੈ | ਉਸਨੂੰ ਟੀ.ਬੀ. ਹੈ | ਉਸਦੇ ਫੇਫੜੇ ਛਲਣੀ ਹਨ | ਉਹਨੇ ਸੈਨੀਟੋਰੀਅਮ ਜਾਣਾ ਹੈ | ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਇੰਜ ਹੀ ਡਰਾਮੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ | ਤੇ ਉਹ ਦੂਰੀਆਂ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤ ਤੇ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ | ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਉਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੋਇਆ | ਉਦੋਂ ਉਹਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਡੁੰਘਿਆਈ ਨਾਲ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ | ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ੱਲਸ ' ਬਟਾਲਵੀ ' ਵੀ ਲਿਖਣੋਂ ਹਟ ਗਿਆ | 1962 ਵਿਚ ਮੁੜ ਉਸਨੇ ਸ. ਕਾਲਜ , ਨਾਭਾ ਵਿਖੇ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ | 

ਦਸੰਬਰ 1962 ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ਗਈ | ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ | ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਿਖਿਆ , " ਤੇਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਸੋਹਣਾ , ਸੁਨੱਖਾ ਤੇ ਜ਼ਹੀਨ ਹੈ | ਆਸ ਹੈ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਰਹੇਂਗੀ | " ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਰਾਮਗੜੀਆ ਕਾਲਜ , ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਪਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਨ ਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਛਾਬੜਾ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ | ਮੇਰੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀ ਬਰਾਤ ਮੇਰੇ ਬਾਬੁਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਬੈਠੀ ਸੀ , ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ , ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ , ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਇਆ | ਮੇਰਾ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਪਰ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਉਹ ਉਦਾਸ ਸੀ | ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਠਹਿਰਿਆ , ਚਾਹ-ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ | ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਗਨ ਫੜਾਇਆ ਤੇ ਤੁਰ ਗਿਆ | ਉਸ ਰਾਤ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ | ਉਸਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਬਹਤ ਰੋਇਆ ਤੇ ਇਕ ਨਜ਼ਮ ' ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ' ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ -" ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ ਮੁਰਦਾ ਦਿਲ ਇਕ ਦੱਬਣ ਆਏ | " ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੋਗੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਗਿਆ | 

ਫੇਰ ਉਹ ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ | ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ , " ਸ਼ਿਵ , ਮੈਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦਾ ਪਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹਾਂ | ਕੇਹੜੀ ਚੱਲਗੀ ? " ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਕਦਮ ਗੱਲ ਟੋਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ , " ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਵੀ ਹੁੰਦੈ | ਤੂੰ ਮੈਂਨੂੰ ਫਗਵਾੜੇ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਨਾ ਸਮਝ | ਪਰਮ ਦੂਜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ | ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਏ , ਧੀ ਵੀ ਏ , ਦੋਸਤ ਵੀ ਤੇ ਮਹਿਰਮ ਵੀ | " ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਉਸਨੇ ਚੁੱਪ ਵੱਟ ਲਈ ਤੇ ਮੈਂ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਈ | 

ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਨਾਭੇ ਪੜਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਪਰੋਫ਼ੈਸਰ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ | ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੇ ; ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ | ਉਹ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਸੰਗਰੂਰ ਆਇਆ , ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੀ ਠਹਿਰਦਾ | 1965 ਤਕ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ | ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਬੰਬਈ ਫਿ਼ਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਇਕ-ਦੋ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿ਼ਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਦਿੱਤੇ | ਉਸਨੂੰ ਰੁਝੇਵਾਂ ਮਿਲ ਗਿਆ | ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੂੰ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ |

ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ |

ਫੇਰ ! ਇਕ ਦਿਨ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ | ਉਹ ਉਸਦੇ ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ | ਸਭ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਟਿਕ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ' ਛੇਤੀ ਤੁਰ ਜਾਣ ਦੀ ' ਗੱਲ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ | ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸੀ | ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਬੀਵੀ ਮਿਲੀ ਤੇ ਦੋ ਪਿਆਰੇ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਮਿਲ ਗਏ | ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਰਿਝਾ ਨਾ ਸਕਿਆ | ਘਰ-ਗਰਹਿਸਥੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਬਿਰਹੋਂ ਦੇ ਸੇਕ ਨੂੰ ਮੱਠਿਆਂ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ | ਉਹ ਪੋਹਲੀ , ਭੱਖੜੇ ਤੇ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਥੋਹਰਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦਾ, ਅੱਥਰੇ ਨਿਆਣੇ ਵਾਂਗ ਅੜੀਆਂ ਕਰਦਾ ਇਸ ਜਹਾਨ ਤੋਂ ਤੁਰ ਗਿਆ |

ਕਿੰਨੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵਗੇ | ਕਿੰਨੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸੀਨਿਆਂ ਚੋਂ ਲਹੂ ਸਿੰਮੇ | ਕਿੰਨੇ ਮਨ ਅੰਬਰ ਪਿੱਟ ਪਿੱਟ ਨੀਲੇ ਹੋਏ | ਕਿੰਨੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਮਰ ਗਈਆਂ | ਉਸਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਥੇਰੇ ਸ਼ੋਕ ਸਮਾਗਮ ਹੋਏ ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਸ਼ਰੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਈ | ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਮੇਰਾ ਅਪਣਾ ਸੀ | ਇਸਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੰਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੀ | ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪੋਸਟ ਕਾਰਡ ਲਿਖਿਆ | " ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੱਥਾਂ ਚੋਂ ਕਿਰ ਰਹੀ ਹੈ | ਚੰਦ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਹਾਂ | ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੁਖੀ ਵਸੋ | ਇਹ ਮੇਰੀ ਦੁਆ ਹੈ | ਤੇਰਾ ਸ਼ਿਵ | " 

ਉਘੜ-ਦੁਘੜ ਲਿਖਾਈ ਉਸਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸੀ | ਮੈਂ ਵਾਪਸੀ ਡਾਕ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਘਬਰਾਵੇ ਨਾ , ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਦਾ ਪਤਾ ਲੈਣ ਆਵਾਂਗੇ | ਇਲਾਜ ਖੁਣੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ | ਪਰ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ | ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ | ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਲੂੰਧਰਿਆ ਗਿਆ | ਖ਼ਬਰ ਨਾਲ ਕੁਝ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਵੀ ਛਪੀਆਂ ਸਨ | ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚਿੱਟੀ ਚਾਦਰ ਦੇ ਕੇ ਸਟੇਜ ਤੇ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਟੇਜ ਤੇ ਪੈਸੇ ਸੁੱਟਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ | ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ , ਮੈਂ ਬੜਾ ਰੋਈ | ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲਾਹਣਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਕਿ ਜੇ ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਏਨੇ ਹੀ ਪੈਸੇ ਸਿੱਟਣ ਵਾਲੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਾ ਸਕੇ ? 

ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ , ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਖੇ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲਾ ਸ਼ੋਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ | ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਮੈਂਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ | ਅਸੀਂ ਪਟਿਆਲੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ | ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸਾਂ | ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦਾ | ਉਸਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕੌਣ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਕਰਨ-ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਖਾ-ਪੀ ਗਏ | ਦੁਪਹਿਰ ਹੋ ਗਈ | ਉਹ ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰੀ ਬੈਠੀ ਸੀ | ਮੈਂ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ , " ਤੂੰ ਏਨਾਂ ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ ? ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਨ ਆਈ ਹਾਂ ਕਿ ਦਾਅਵਤ ਖਾਣ | " ਉਸ ਕਿਹਾ , " ਜੇ ਅੱਜ ਸ਼ਿਵ ਜਿਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾ ਕੇ ਮਾਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਪਰਮ ਆਈ ਏ ਤੇ ਤੂੰ ਇਹ ਬਣਾਇਐ | " ਕਹਿਕੇ ਉਸਨੇ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਲਈਆਂ ਤੇ ਮੈਂ ਡੱਸ ਡੱਸ ਕਰਕੇ ਰੋ ਪਈ | ਉਸ ਰਾਤ ਉਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਉਣ ਨਾ ਦਿਤਾ | ਕਿੰਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਸੀਂ ਕੀਤੀਆਂ | ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੀਆਂ | ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ |ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ | ਪਰ ਨਹੀਂ | ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਗਦਾ | ਉਸਦੀ ਤਰੇਹ ਸੀ ਕਿ ਬੁਝਣ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਂਦੀ | ਉਸਦੀ ਭਟਕਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ | ਉਸਨੂੰ ਭਰ ਜੋਬਨ ਰੁੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਚਾਅ ਸੀ; ਉਹ ਤੁਰ ਗਿਆ | ਉਸਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ " ਜੋਬਨ ਰੁੱਤੇ ਜੋ ਵੀ ਮਰਦਾ , ਫੁੱਲ ਬਣੇ ਜਾਂ ਤਾਰਾ | " ਇਹ ਤਾਂ ਉਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਫੁੱਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਾਰਾ | ਪਰ ਉਸਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹਿਕ , ਮਹਿਕ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ , ਇਹ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ - ਆਮੀਨ |


Thanks for Reading this. Like us on Facebook https://www.facebook.com/shivbatalvi and Subscribe to stay in touch.

Read More